نظام بانکی کشور برای حضور مؤثر در اقتصاد جهانی و جذب سرمایههای خارجی، نیازمند تحولات بنیادین است. یکی از این مسیرها، ایجاد بانکهای آفشور در مناطق آزاد تجاری-صنعتی است که میتواند با تسهیل تجارت خارجی، جذب سرمایه و ارائه خدمات مالی بینالمللی، گامی مؤثر در راستای کاهش وابستگی به منابع داخلی و افزایش تابآوری اقتصادی باشد.
چرایی ضرورت تحول در نظام بانکی ایران
اقتصاد ایران در سالهای اخیر تحت تأثیر مجموعهای از عوامل داخلی و خارجی، از جمله محدودیتهای بانکی، تحریمها، نوسانات ارزی و کاهش دسترسی به منابع مالی بینالمللی، با چالشهای قابل توجهی روبهرو بوده است. وابستگی شدید اقتصاد ایران به صادرات نفت و گاز، که حدود ۵۰ تا ۸۰ درصد کل صادرات کشور را تشکیل میدهد، موجب تضعیف سایر بخشهای تولیدی شده و اقتصاد را در برابر نوسانات قیمت جهانی انرژی و تصمیمات سیاسی آسیبپذیر کرده است .
بر اساس گزارش صندوق بینالمللی پول، رشد اقتصادی ایران در سال جاری منفی ۵.۴ درصد پیشبینی شده است . در چنین شرایطی، راهبرد اقتصادی کشور نباید تنها بر اساس محدودیتها تعریف شود. بسیاری از کشورها در شرایط دشوار اقتصادی، با اصلاح ساختارهای مالی و توسعه مراکز مالی بینالمللی توانستهاند بخشی از مشکلات خود را مدیریت کنند. ایجاد بانکهای آفشور در مناطق آزاد میتواند یکی از مهمترین ابزارهای تحقق این هدف باشد.
بانک آفشور چیست و چه کارکردی دارد؟
بانک آفشور یا بانک فراساحل، به عملیات بانکی یا خدمات مالی گفته میشود که با پول خارجی به اشخاص غیرمقیم، توسط بانکهایی در منطقه یا سرزمینی غیر از سرزمین اصلی (اغلب در جزایر یا مناطق ویژه) ارائه میشود . این نوع بانکها عمدتاً به دنبال بهرهمندی از معافیتهای مالیاتی، تسهیل در نقلوانتقال ارزی و کاهش تشریفات دستوپاگیر اداری هستند.
تقریباً تمامی مراکز بزرگ مالی جهان، از سنگاپور و هنگکنگ گرفته تا دبی، بحرین و قطر، از ساختار بانکهای آفشور برای جذب سرمایه، توسعه تجارت و ارائه خدمات مالی بینالمللی استفاده کردهاند . این تجربه نشان میدهد که بانک آفشور نه یک ابزار تجملی، بلکه بخشی از زیرساخت توسعه اقتصادی است.
ظرفیتهای مناطق آزاد ایران برای استقرار بانکهای آفشور
مناطق آزاد تجاری-صنعتی ایران با هدف تسریع در انجام امور زیربنایی، رشد و توسعه اقتصادی، جذب سرمایهگذاری، ایجاد اشتغال و حضور فعال در بازارهای جهانی تأسیس شدهاند . این مناطق با بهرهگیری از مزایایی مانند معافیتهای مالیاتی و گمرکی، نبود تشریفات پیچیده اداری و تسریع در فرآیندهای صادرات و واردات، بستر مناسبی برای فعالیت بانکهای آفشور فراهم میکنند.
چابهار؛ دروازه ورود سرمایههای بینالمللی
منطقه آزاد چابهار به عنوان تنها بندر اقیانوسی ایران، یکی از بهترین گزینهها برای استقرار بانک آفشور محسوب میشود. این منطقه در جنوبیترین نقطه شرقی ایران و در سواحل دریای عمان، در مجاورت اقیانوس هند قرار گرفته و دسترسی مستقیم به آبهای آزاد بینالمللی و بازارهای جهانی را فراهم میکند . چابهار همچنین در مسیر اصلی کریدور ترانزیتی شمال-جنوب و شرق-غرب قرار دارد و هزینههای حملونقل پایینتری نسبت به مناطق آزاد جزیرهای مانند کیش و قشم دارد .
با توجه به اینکه ایران از طریق بندر چابهار میتواند به دریای عمان که یکی از پراهمیتترین راههای آبی جهان است، راه یابد و با بندرهای بزرگ و کوچک جهان مرتبط شود، استقرار یک بانک آفشور در این منطقه میتواند نقش مهمی در تسهیل تجارت خارجی، تأمین مالی پروژههای بزرگ، توسعه صادرات، لجستیک و صنایع دریایی داشته باشد .
سایر مناطق مستعد؛ کیش، قشم و ارس
منطقه آزاد کیش، با سابقه طولانی در زمینه فعالیتهای مالی و ارزی، قبلاً تجربه راهاندازی یک بازار آفشور را داشته است که گرچه در دهه ۱۳۸۰ متوقف شد، اما نشاندهنده ظرفیت این جزیره برای احیای چنین فعالیتهایی است . در منطقه آزاد قشم نیز، بزرگترین جزیره خلیج فارس با موقعیت استراتژیک در مسیر کریدورهای ترانزیتی و معافیتهای مالیاتی ویژه، ظرفیت بالایی برای استقرار بانکهای آفشور دارد .
منطقه آزاد ارس نیز با قرارگیری در نقطه صفر مرزی با ارمنستان، جمهوری آذربایجان و نخجوان، دسترسی مناسبی به بازارهای آسیای میانه و قفقاز فراهم میکند و میتواند به عنوان یکی از قطبهای مالی منطقه در شمال غرب کشور مطرح شود .
چالشها و الزامات راهاندازی بانک آفشور در ایران
با وجود ظرفیتهای قابلتوجه، موفقیت بانک آفشور در ایران مستلزم رعایت کامل قوانین کشور، نظارت مؤثر، شفافیت مالی، مدیریت ریسک و انطباق با استانداردهای حرفهای است. همچنین، تحریمهای بینالمللی، مهمترین مانع پیش روی راهاندازی بانکهای آفشور در ایران محسوب میشود. پس از خروج آمریکا از برجام و کارزار فشار حداکثری، بیش از ۹۶ درصد ذخایر ارزی ایران از بین رفت و ایران به دلیل ناتوانی در اجرای قوانین مقابله با تأمین مالی تروریسم، در فهرست سیاه گروه ویژه اقدام مالی (FATF) قرار دارد . این شرایط، برقراری ارتباط با سیستم مالی جهانی و جذب سرمایههای خارجی را با دشواری بیشتری مواجه کرده است.
علاوه بر این، تجربه ناموفق راهاندازی بازار آفشور در کیش در دهه ۱۳۸۰ که به دلیل اولین تکانه ارزی تعطیل شد، نشان میدهد که موفقیت بانک آفشور، تابعی از ثبات اقتصادی و سیاسی کشور و همچنین هماهنگی میان نهادهای مختلف از جمله دولت، بانک مرکزی و مجلس است .
جمعبندی
موقعیت ژئوپلیتیکی کشور، دسترسی همزمان به خلیج فارس، دریای عمان، آسیای مرکزی و قفقاز، میتواند ایران را به یکی از قطبهای مالی منطقه تبدیل کند. با این حال، تحقق این هدف، نیازمند زیرساختهای مالی متناسب با تجارت جهانی است. بانک آفشور قرار نیست همه مشکلات اقتصاد ایران را بهتنهایی حل کند، اما میتواند یکی از ابزارهای مهم برای تسهیل تجارت خارجی، جذب سرمایه، ارائه خدمات مالی بینالمللی و افزایش رقابتپذیری مناطق آزاد باشد. موفقیت چنین بانکی مستلزم عزم ملی، نگاه آیندهنگر و همکاری همه ارکان مسئول است. هر روز تأخیر در استفاده از فرصتهای اقتصادی، هزینهای است که بر رشد، اشتغال و رفاه کشور تحمیل میشود.
